กฐินกาล หลังออกพรรษา ตรงกับเดือนพฤศจิกายน ของทุกปี เป็นช่วงเวลาพระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายผ้าพระกฐิน (กฐินหลวง) ตามวัดต่างๆ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ผู้ทรงเป็นพุทธมามกะและเอกอัครพุทธศาสนูปถัมภก จะเสด็จพระราชดำเนินถวายผ้าพระกฐินด้วยพระองค์เอง และทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ สมเด็จพระราชินี พระราชโอรส พระราชธิดา เสด็จฯ ทรงปฏิบัติพระราชกรณียกิจแทนพระองค์ รวมทั้งพระกฐินที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระบรมวงศานุวงศ์ ราชสกุล องคมนตรี หรือผู้ที่ทรงพระราชดำริเห็นสมควรให้เสด็จฯ แทนพระองค์ นำไปถวายยังพระอารามหลวงสำคัญ 18 พระอาราม เป็นธรรมเนียมปฏิบัติสืบมา
เครื่องดนตรีโบราณรูปทรงแปลกตา มีส่วนเกี่ยวข้องกับพิธีถวายผ้าพระกฐิน สำหรับใช้บอกขั้นตอนเวลาในพิธี ฯ เรียก “กังสดาล” เป็นเครื่องดนตรีที่ใช้ตีควบคู่กับโคมดุริยางค์ตลอดช่วงเวลาที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่ ทรงปฏิบัติพระกรณียกิจในพระราชพิธีถวายผ้าพระกฐิน ตามวัดต่างๆ การประโคมดนตรีนั้น เป็นสิ่งสำคัญและมีคติความเชื่อที่ยึดถือกันมาว่า เสียงดนตรีเป็นสื่อกลางในการประสานระหว่างจิตมนุษย์ และสิ่งที่มองไม่เห็นหรืออำนาจเหนือธรรมชาติ ซึ่งมนุษย์เชื่อว่ามีอยู่จริงและสามารถติดต่อสื่อสารได้ด้วยการประกอบพิธีกรรม ดนตรีจึงเป็นส่วนหนึ่งในการประกอบพระราชพิธีต่างๆ เรียกว่า “ดนตรีในพระราชพิธี”
“กังสดาล” หมายถึง “ระฆังวงเดือน” เครื่องโลหะหล่อจากสัมฤทธิ์หรือทองเหลือง รูปร่างคล้ายพัดคลี่ออก ด้านบนเจาะรูเพื่อแขวน ใช้ “ตีให้เกิดเสียง”
ตีแล้ว มีเสียงใส ดังกังวาน มีหลักฐานว่า “กังสดาล” ปรากฏมาตั้งแต่สมัยอาณาจักรสุโขทัย เป็นเครื่องดนตรีที่ปรากฏหลักฐานในหนังสือ ไตรภูมิพระร่วง
นางสาวเรณู รัตนชัยเดชา นักวิชาการศาสนาชำนาญการพิเศษ กรมการศาสนา กล่าวถึงเครื่องดนตรี “กังสดาล” ว่าเป็น “ดนตรีในพระราชพิธี” กรมการศาสนามีหน้าที่สนองงานใต้เบื้องพระยุคลบาทในฐานะเจ้าพนักงานผู้ปฏิบัติหน้าที่เกี่ยวกับสงฆ์ (สังฆการี) ในงานพระราชพิธี พระราชกุศล รัฐพิธี และศาสนพิธีต่างๆ จะต้องปฏิบัติให้สมพระเกียรติและถูกต้องตามโบราณราชประเพณี ซึ่งพระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายผ้าพระกฐิน ผู้ให้สัญญาณตีกังสดาล ถือเป็นสิ่งสำคัญในการปฏิบัติงานเพื่อเป็นการสืบสาน รักษา และต่อยอด เพื่อให้ขนบธรรมเนียมประเพณีวัฒนธรรมนี้ดำรงอยู่สืบไป
โดยทั่วไปในพระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายผ้าพระกฐินจะมีการตีกังสดาลทั้งหมด จำนวน 3 ครั้ง ดังนี้
- การตีครั้งแรก (ให้หยุดบรรเลงเพลง) – เมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว (หรือผู้แทนพระองค์) เสด็จพระราชดำเนินมายังพระอาราม วงแตรสังข์และวงปี่พาทย์จะเริ่มบรรเลงเพลง จากนั้นเสด็จพระราชดำเนินเข้าพระอุโบสถ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงรับผ้าไตรจากเจ้าพนักงานศุภรัต ทรงวางผ้าไตรเหนือพานแว่นฟ้าซึ่งตั้งอยู่หน้าอาสน์สงฆ์ แล้วทรงจุดธูปเทียนเครื่องนมัสการบูชาพระประธานพระอุโบสถ ขณะนี้เจ้าหน้าที่กรมการศาสนาจะเริ่มตีกังสดาล เพื่อส่งสัญญาณให้วงแตรสังข์และวงปี่พาทย์หยุดบรรเลงเพลง เนื่องจากภายในพระอุโบสถกำลังประกอบพิธีกรรม
- การตีครั้งที่สอง (ให้บรรเลงเพลง) – เมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว (หรือผู้แทนพระองค์) กล่าวคำถวายผ้าพระกฐิน ทรงประเคนผ้าไตรและเทียนปาฏิโมกข์แด่พระสงฆ์ (ส่วนใหญ่มักจะเป็นพระสงฆ์รูปที่ 2 รับประเคน) แล้วถวายเครื่องบริวารพระกฐินแด่พระสงฆ์ผู้ครองผ้าพระกฐิน จากนั้นพระสงฆ์ทำพิธีอปโลกน์ และสวดญัตติทุติยกรรม พระสงฆ์รูปที่ได้รับฉันทานุมัติให้เป็นผู้ครองกฐินลงไปครองผ้า ขณะนี้ เจ้าหน้าที่กรมการศาสนา จะตีกังสดาลเป็นครั้งที่สอง เพื่อส่งสัญญาณให้วงปี่พาทย์เริ่มบรรเลงเพลงอีกครั้ง
- การตีครั้งที่สาม (ให้หยุดบรรเลงเพลง) – เมื่อพระสงฆ์ที่ลงไปครองผ้ากลับขึ้นมานั่งยังอาสนะตามเดิม เจ้าหน้าที่กรมการศาสนา จะตีกังสดาลครั้งสุดท้าย เพื่อส่งสัญญาณให้วงปี่พาทย์หยุดบรรเลงเพลง เพื่อเข้าสู่พิธีกรรมอีกครั้ง
กังสดาล เครื่องดนตรีโบราณ บอกถึงร่องรอยจากอดีตสู่ปัจจุบัน มีคุณค่าและความสำคัญเช่นเดียวกับวงปี่พาทย์ซึ่งประโคมบทเพลงที่ไพเราะ มีความศักดิ์สิทธิ์ ขลัง และเสียงทรงพลังในพระราชพิธี เพื่อถวายแด่พระมหากษัตริย์ผู้ยิ่งใหญ่ เมื่อพระราชกรณียกิจเสร็จสิ้น สร้างความร่มเย็นเป็นสุขแก่พสกนิกรไทยใต้ร่มพระบารมี
wbtv wat pho news
www.worldbuddhistt.com
